Toz patlaması nedir?
Toz patlaması, kısaca kapalı hacimlerde ısı veya kıvılcım kaynağı, oksijen ve havada asılı yanıcı tozun bir araya gelip patlama için gerekli koşulların oluşmasıyla meydana gelen reaksiyondur. İlk bakışta zararsız görünen, yanmaya elverişli ve özellikle gıda sektöründe kullanılan toz hammaddeler, patlama riskleri arasında hatırı sayılır bir yer tutar. Bunların başında şeker, pudra şekeri, un, nişasta, kepek, bakliyat, çeşitli kimyasallar, PVC ve petrol türevi ürünlerin tozları gelir.
Patlama kapakları; kapalı hacim içindeki basıncın kontrol edilebilir sınırların dışına çıkması, rahatlama valfinin yetersiz kalması, varsa filtrenin devre dışı kalması, prosesin parlama noktasının düşük olması gibi çeşitli fiziksel ve kimyasal nedenlerle sistemin atmosfere kontrollü olarak açılmasını sağlar. Kısaca bunu, patlamanın güvence altına alınması olarak tanımlayabiliriz.
Patlama kapaklarının kullanımı
Kapalı hacimler; elevatörler, helezonlar, konveyörler, bunkerler, filtreler ve siklonlar gibi mekanik hareketin olduğu ekipmanlar şeklinde karşımıza çıkabilir. Patlama için tozun havada asılı kalabilmesi, sürekli mekanik hareket, yeterli oksijen ve bir kıvılcım kaynağı yeterlidir. Bu nedenle hareketin ve yanmaya elverişli tozun bulunduğu her yerde risk vardır demek yanlış olmaz.
Explosion vent panel olarak da bilinen patlama kapağı, otomobillerdeki emniyet kemeri ya da yangın tüpü gibidir. Amacı, patlama anında depolama alanını korumak, patlamayı senaryoya göre güvenli bir yöne yönlendirmek ve çevreye zarar verilmesini önlemektir. Silo veya bunkere takılan bu ekipmanın kullanım ömrü boyunca bir kez bile açılmayabilecek olması, kullanılması gerekliliğini asla değiştirmez. Patlamaya ve yanmaya elverişli ürün barındıran her hacim için bir senaryomuz olmalıdır.
Patlama kapakları, prosesin durumuna göre vakumda veya basınç altında çalışacak şekilde tasarlanır. Firmamız bu konuda sanayicilerimize Vigilex iş ortaklığıyla hizmet vermektedir. Ürünler kare, dikdörtgen ve yuvarlak formlarda üretilir. Vakum ve basınç dayanımları, patlama kapağının tipini doğrudan etkiler.
Yırtılarak ortamı atmosferik basınca getiren patlama kapakları -200 / +500 bar aralığında standart olarak kullanılsa da prosesin durumuna göre +1 bar'a kadar özel patlama kapakları da imal edilebilir.
Patlama kapağı kullanılması gereken prosesler
Bunun için çok basit örnekler verebiliriz: Şeker, kakao, yanıcı yağlı tozlar ve kömür tozu gibi düşük sıcaklıklarda alev almaya elverişli tozların depolanması ve işlenmesi sırasında patlama kapağı özellikle kullanılmalıdır. Bu ürünler, yaygın kullanımları nedeniyle örnek olarak verilmiştir; örnekler çeşitli sıvılar, gaz formları, prosesler ve kurutucularla kesinlikle çoğaltılabilir. Kullanımda önemli olan, kapalı hacimde yangın ve patlama riskinin bulunmasıdır. Ülkemizde ve dünyada önemi giderek artan iş güvenliği, bu ürünün pnömatik taşıma, filtre ve siklon gibi uygulamalarda kullanılmasını da gerekli kılmaktadır. Ex motorlar nasıl artık hayatımızın bir parçası olduysa, yakın gelecekte patlama kapakları da ortamın Ex olup olmamasından bağımsız olarak yaygın biçimde kullanılacaktır.


Flameless – alev koruyucu ürünler
Havada asılı ve yanma özelliğine sahip her toz, yeterli oksijen ve bir kıvılcım kaynağıyla karşılaştığında yanar. Bu nedenle prosesler tasarlanırken bu durumun göz önünde bulundurulması büyük önem taşır. Olası bir patlamayı ekipmana veya kapalı hacme zarar vermeden bertaraf etmek tek başına yeterli değildir; kontrollü patlamanın çevredeki ekipmana ve canlılara da zarar vermemesi gerekir. Patlama kapağı patlamayı dış ortama açarak büyük bir hasarı önlese de ardından oluşabilecek zararı daha da en aza indirmek için alev koruyuculara ihtiyaç vardır. Bu aksesuar ayrıca patlama kapağını dışarıdan gelebilecek fiziksel darbelere karşı da korur.
Pnömatik transfer prosesleri için patlama kapağı çözümü
Yanıcı bir toz taşınırken proses nasıl tasarlanmalı?
1. Pnömatik transfer hattında statik elektriği önlemek için topraklamaya dikkat edilmeli ve boru eklerinde topraklama sağlayan kaplinler kullanılmalıdır.
2. Pnömatik transfer havası en az atmosferik koşullara kadar soğutulmalı; transfer, azot jeneratöründen elde edilen azot veya başka bir inert gazla yapılmalıdır.
3. Filtre elemanları ATEX'e uygun şekilde seçilmelidir.
4. Mümkünse sistemde kullanılan motorlar Ex-proof (ATEX) seçilmelidir.
5. Patlama kapağı kullanılmalıdır.
6. Prosese gaz analizörü eklenmeli ve ölçülen orana göre içeri inert gaz verilmelidir.
7. Sistemde jet pulse filtre varsa temizleme havası olarak azot veya CO₂ kullanılmalıdır. Pnömatik transfer ile ürünün gönderildiği silo, siklon ve filtrede mutlaka relief valve (basınç tahliye valfi) kullanılmalıdır. Basınç altında çalışan sistemlerdeki relief valve'ler 280–380 mbar civarında tahliye yaparken, basınç altında çalışan patlama kapakları yaygın olarak 500 mbar seviyesindedir. Kapakların patlama dışındaki nedenlerle yırtılmasını önlemek için bu konuya dikkat edilmelidir.
Neden patlama kapağı?
Patlamaların insanlara, çevreye ve işyerlerine verdiği zararlar, diğer iş kazalarıyla karşılaştırıldığında çok daha büyük ve telafisi imkânsız boyutlara ulaşabilir. Bu nedenle iş güvenliği asla göz ardı edilmemesi gereken bir konudur ve tehlikeli ya da riskli proseslerde patlama kapağı kullanımını gerekli kılar.